Mít là giống cây ăn quả nhiệt đới, được trồng nhiều ở các làng quê trên khắp đất nước ta. Là thứ quả chín vào mùa hè, thường được gọi là “da cóc mà bọc trứng gà”. Trong câu đố dân gian về quả mít đã được nữ sĩ Hồ Xuân Hương, đem so sánh với người con gái mộc mạc, bằng những vần thơ sâu sắc, tài tình và dí dỏm:

Thân em như quá mít trên cây
Vỏ nó xù xì, múi nó dày…

Cùng với quả hồng, quả mít cũng được nhân cách hóa với cái duyên thắm của người con gái và cái duyên nhạt phai của người phụ nữ đã có chồng qua câu ca dao:

Còn duyên buôn cây, bán hồng
Hết duyên buôn mít cho chồng nhặt sơ

Mùa mít chín đến với lòng người như tiếng ve đến với mùa hè, như hương mật ngọt thơm đến với nắng mỡ gà. Xưa nay, hễ nói đến mít, người ta thường nhắc đến câu nói vẫn quen miệng của dân dã: “Mít mật, mít dai, mười hai thứ mít”. Mít có nhiều loại khác nhau: Mít dai nhỏ xơ, dài múi, dài hạt, múi chín vàng trong như đường phèn, múi nhỏ tháu, vị ngọt sắc . Mít Khoai múi vàng nhạt, ăn sồn sột như khoai sống, có vị ngọt phao phảo.

Ở miền Nam nước ta có mít tố nữ cũng là giống mít ngon và quý.
Khi mít già, quả bắt đầu héo gai, thâm vỏ, người ta trèo cây vỗ mít, trẩy quả, rồi dùng cọc gỗ đóng sâu xuống giữa cuống quả và lõi mít, sao cho cọc ngập vào giữa quả mít, để cho quả thu nhựa vào lõi, rồi đem phơi nắng cho những múi mít ở trong quả chín đều, múi mít chín có chứa nhiều hàm lượng đường và sinh tố quả cây, múi mít ăn nhiều dễ bị đầy bụng, hạt mít ăn nhiều dễ tiêu, hạt mít chứa nhiều tinh bột.

Khi ăn có thể đem rang hạt mít cho chín thơm. hoặc đem luộc hạt cho chín bở, hạt mít luộc bở, bóc sạch vỏ, đem kho lẫn với thịt dọi và nước mắm cũng là món ăn khan quen thuộc với người dân ở nông thôn và thành thi chúng ta.
Hạt mít kho đun nhỏ lửa cho nước mắm và mỡ, nước ngọt ở thịt dọi thấm hút vào những hạt mít bở tơi. Người ăn cảm nhận được vị bùi, béo, ngọt, ngon của một món ăn bình dị thấm đậm tình quê dân dã.

Cứ mỗi mùa mít chín, không hẹn mà nên, mít từ các làng quê ngoại thành Hà Nội như: So, Sở, Trôi, Nhổn, Sấu, Giá; Đăm, Diễn. Mỗ, La, Canh Cót thường theo xe máy thồ sọt, theo xe đạp đèo bao tải, theo quang, rổ, thúng mủng gánh vào các chợ nội thành bày bán.Những quả mít héo gai, thâm vỏ, xanh gai vàng lòng, quá to tròn lông lốc như những cái mõ đại của nhà tụng kinh, niệm Phật.
Mít bày bán hàng dài, mít bổ múi vàng ươm trên các mẹt, các sàng, các rổ. Người mua nhìn gai, xem mít quả mít nào gai to và thưa là quả mít nhiều múi, quả mít nào gai nhỏ và mau là mit nhiều sơ. Mùi thơm ngọt từ những quả mít chín cứ nồng nàn, xức nức khắp chợ hòa với hơi nắng hè hầm hập bốc lên càng thấm say lòng người như một thứ men rượu, khiến cho kẻ qua, người lại tưởng như mình đang ở giữa một vườn mít chín.

Phải chăng, những mùa mít chín thơm vàng nắng hạ đã gắn bó tâm hồn tôi với những buổi trưa háo hức rủ trẻ con cùng phố, lấy nhựa mít quyện quánh, bôi vào đầu những que, cây sào nứa để dính cánh ve sầu kêu râm ran ở những cây Me, cây sấu, cây xà cừ dọc các hè đường phố đã trở thành kỷ niệm mang đẩy ấn tượng của tuổi thơ tôi.

Phùng Ngọc Thưởng