Đám giỗ

Tôi chẳng biết cái tập quán tổ chức đám giỗ có từ khi nào, có lẽ tôi phải xem lại những sách nghiên cứu xưa quá. Theo tôi hiểu, đám giỗ là ngày tưởng niệm người thân đã mất, nó là dịp để con cháu, họ tộc trong gia đình gặp nhau, sum vầy với nhau…


Một đám giỗ ( Hình sưu tầm)

Từ bé đến giờ, tôi ăn không biết là bao nhiêu cái đám giỗ. Một năm chừng cả chục cái, đám giỗ ông, đám giỗ bà, đám giỗ bên ngoại, đám bên nội .. đó là lúc tôi được gặp những người bà con xa, những ông anh bà chị cô cậu chú bác chút chắt chít gì gì đó.. nhiều vô số mà tôi chẳng bao giờ nhớ rõ mặt, gọi đúng tên, mà cứ thế, mỗi năm một lần, lại gặp nhau rồi bắt đầu câu chào hỏi, sau đó.. quên mất tiêu.

Lúc nhỏ, thích được đi ăn đám giỗ lắm, cả đám giỗ của hàng xóm cũng xin theo. Khi ra về còn được một túi bánh trái gọi là “lại quả” đem về. Mỗi dịp nhà có đám giỗ là thích ơi là thích, khoái chí tưng bừng, vì có thể ăn thỏa thích những thứ đặc biệt mà ngày thường không bao giờ có. Ê hề thức ăn đồ uống, túi quần lúc nào cũng đầy trái cây hoặc kẹo bánh mà người ta mang đến cúng, miệng lúc nào cũng nhóp nhép nhai, khi thì miếng xôi, lúc thì trái nhãn…

Còn nhớ mỗi bận đám giỗ là y như rằng thể nào cũng có “xà bần” (đó là tập hợp những thứ thức ăn còn dư quá nhiều và gom chung vào một nồi, sau đó chế biến lại và.. cho ra món “xà bần”). Tiêu chí để “được” là một thành phần của xà bần phải là nguyên liệu “trung tính” tức là không có nước, và là “protein” (các loại thịt), thường thì có món thịt kho tàu (không bao giờ vắng mặt), chả, nem, cá kho nước dừa, thịt vịt thịt gà luộc.. đấy cả đống thứ hầm bà lằng đó được cho vào chung một nồi và cuối cùng cho ra một nồi gần giống thịt kho tàu nhưng trong đó vừa có chả, trứng, thịt, cá, vịt, gà, .. thậm chí có cả măng và cà chua!!! Vậy mà cái món xà bần đó cũng được chia đều cho bà con trong nhà đem về quê, còn lại một ít.. ăn đến cả tuần mới hết được, và mỗi lần kho đi kho lại như thế thì thịt thà các thứ trở nên một màu hổ phách, ăn mà cũng chẳng phân biệt nỗi đó là cái gì trước đây.

Đó là cái thời còn thiếu thốn nhiều thứ, có thịt là quý lắm rồi.

Vì là lâu lâu mới có một lần, nên cũng bấm Gan bấm bụng để chuẩn bị bữa giỗ cho tươm tất mà đãi đằng bà con trả lễ. Đó là gia đình công nhân viên chức, đi làm ăn lương như gia đình tôi. Còn với gia đình nông dân như ông bà ngoại thì cái đám giỗ có khi là phải chuẩn bị từ vài tháng trước, được bắt đầu từ việc thả vào đìa (cái ao) vài con cá tra hay tai tượng, nuôi dăm con gà con vịt, không thì cũng 2 con heo hoặc bò, lúa trong bồ không dám bán hay ăn hết mà phải để riêng ra dành cho những sự kiện như thế này. Có khi những việc này còn được chuẩn bị từ cả năm trời, chỉ để dành .. đãi đám giỗ lai rai trong năm.

Khách mời của đám giỗ này là ai ? Phần đông là người trong họ tộc, hàng xóm láng giềng gần tối lửa tắt đèn có nhau, những dịp đám giỗ như thế này âu cũng là một dịp để trả nghĩa với người. Lâu dần, trở thành một dịp .. chỉ để trả nợ nhau, nợ tình, nợ tiệc ???

Có lẽ, ngày trước khó khăn về vật chất, cho nên miếng thịt, con cá.. cũng trở nên xa xỉ hẳn, có lẽ người xưa ăn uống đạm bạc thường ngày, nên vào ngày giỗ là những dịp đặc biệt để hưởng thụ món ngon. Tôi nhớ ngày đó mon men vào bếp, ngồi bên con gà đang xé phay mà.. thèm chảy nước miếng. Rồi cảm giác khoái trá khi ngồi trong góc với cái đùi gà, miếng heo Quay dòn rụm trên tay. Trời ơi, sao mà ngày đó, trái chôm chôm nó thơm ngon lạ lùng, cứ ngậm hoài ngậm mãi cái hột trong miệng đến nóng ran, hay miếng thịt vịt cary nước dừa thơm phức vàng ươm, rồi lén lút tranh thủ vài trái nho đo đỏ chua chua trên bàn thờ mà lòng ngập tràn sung sướng.

Ngày nay, khi mà thừa mứa thịt cá, thì miếng thịt gà, hay bom, lê, xoài, mận đều trở nên kém hấp dẫn và tầm thường hết sức. Uể oải ăn, uể oải chọn lựa trên bàn tiệc, không phải vì đồ ăn kém, mà vì.. chẳng biết ăn gì với cả đống thức ăn đầy đạm trên mâm. Vì hàng ngày đều có thịt thà và đồ ăn ngon, nên việc chọn món gì đó thật sự đặc biệt cho ngày đám giỗ đã trở nên cực hình đối với “chủ xị”. Vì tâm lý cầu toàn luôn hiện hữu trong những trường hợp như thế này. Vì sĩ diện, vì tính cách, vì.. vân vân và vân vân.. luôn ám ảnh người ta trong lúc chọn thực đơn, vì ngày nay việc mời đám giỗ không đơn thuần là sum họp gia đình và ôn lại kỹ niệm của người đã khuất. Nó đã trở thành một bữa tiệc nho nhỏ của gia chủ .. nhân dịp giỗ quải mời các bác đến chơi. Và thế là, gia chủ đóng vai chính trong bếp và trở thành vai phụ trong bàn ăn. Vì sao? Vì loay hoay với cái thực đơn hoành tráng trong bếp, cốt mong sao khách khứa thỏa lòng ẩm thực và cho đến khi sức lực đã mệt lã rồi thì.. chẳng còn hơi sức đâu để mà ăn với uống. Cuối cùng là dẫn đến việc chỉ có thể ngồi nhìn ngao ngán và.. kiếm cớ chạy tới chạy lui chăm lo cho từng thực khách, để mình không trở nên quá “vô dụng” trên bàn tiệc.

Với đám giỗ dưới quê, cách đây khoảng hơn chục năm trước, người đến phụ rất đông, thường đó là những bà cô, bà dì, bà chị, cháu chắt chút chít chưa chồng, bà.. hàng xóm qua phụ từ rất sớm (chắc khỏang 4 hay 5 giờ gì đấy, thậm chí từ đêm hôm trước đám), gói bánh, luộc gà, làm chả… cười nói râm ran suốt. Vui ơi là vui, thường là những câu chuyện đại loại như con Tư cháu bà Tám ra giêng làm đám hỏi, hay dì Năm nào đó bị bệnh nằm nhà thương, hoặc .. vân vân và vân vân… nhiều thông tin, nhiều nguồn tuôn ra có liên quan đến người trong họ hoặc.. hàng xóm, rồi lại ôn về quá khứ thời con gái, thời nhân vật chính của đám giỗ còn sống… vân vân và vân vân. Đủ thứ thông tin, đủ thứ con người hiện ra nhảy múa không ngừng suốt đêm về sáng với những người đàn bà quê ấy.

Đến giờ cúng xong thì, mọi người cùng ngồi vào bàn. Bàn trên của mấy ông, bàn dưới của mấy mợ. Bàn của mấy ông bao giờ cũng đầu, cổ, cánh và ưu ái thêm vài món nhắm ngon lành do ai đó đem đến hoặc được dành riêng cho. Bàn của mấy bà thì đa phần là thịt, bún.. những món mà các mợ, các dì đã cùng chuẩn bị từ trước. Cùng ăn, cùng dọn, chuyện trò, đầm ấm và chân chất quá. Đó là đám giỗ quê, còn thành thị thì hơi cực, nên nhà tôi thường có cậu mợ cô dì chú bác nào đó qua/ lên/ xuống phụ đám, cũng ồn ào, cũng vui vẻ, cũng nhiều chuyện như thế. Nhưng, khác ở chỗ khách khứa, khách dưới quê hàng xóm, bà con nông dân chân đất, đồ cúng là gói bánh quy, vài chục bánh ít, ít trái cây, thậm chí con cá vừa câu hay con gà con vịt bắt ở vườn nhà. Khách thị thành áo quần tươm tất, quà cáp là thùng bia, bánh hộp, trái cây nhập khẩu… nên việc tiếp khách cũng khác, luôn luôn khách sáo, dù là với bà con trong họ, lúc nào bàn nhậu cũng phải tươm tất bề thế, luôn là mặt thật tốt khoe ra ngoài.

Đám giỗ bây giờ đã khác, không còn bà con chòm xóm đến phụ đám nữa, không còn cái cảnh anh em chú bác dì cậu mợ nào đó lặn lội đường xa, mang mấy con gà con vịt để phụ đãi. Không còn cái cảnh cười nói râm ran từ khuya đến sáng. Đám giỗ quê bây giờ cũng ít thấy chòm xóm đến phụ, chỉ là gia chủ huy động con cháu, anh em trong nhà cùng nấu đám mà thôi. Thực đơn vẫn vậy, cháo, cà ri, chả hấp… Mấy chục năm rồi vẫn không thay đổi. Quê mà. Vẫn còn nghèo lắm.

Đám giỗ thị thành, .. chỉ gặp nhau dăm câu chào hỏi, họ hàng thưa thớt dần. Không còn cảnh các dì, các mợ mang vài chục bánh ít, dăm ba con gà theo xe đò lên nhà phụ đám nữa. Đường xá xa xôi, mà gà vịt bây giờ mắc dịch mắc toi hết trọi, bánh ít liệu tụi nhỏ có thèm ăn hay không? Thôi rãnh thì lên, không rãnh thì thôi, chứ lên tay không ngại thấy tía. Ừh, thì tư duy bây giờ đã khác rồi, quan niệm cũng thay đổi. Đám giỗ bây giờ, chọn món gọi thợ nấu, vậy là xong. Còn không thì làm đơn giản cũng vài ba bàn bạn bè thân thiết đến ăn nhậu cho vui. Nhưng mệt, mệt cho gia chủ, cho sấp nhỏ, đứa lon ton đón khách, giúp dở mấy phần trái cây cúng trên bàn thờ, đứa lăng xăng tiếp đá, thêm mồi, đứa đầu bù tóc rối hí hoáy nấu ăn trong bếp, đứa hộc tốc chạy mua cái này thêm cái nọ theo yêu cầu.. Đám giỗ cực mà vui.. nhưng càng ngày vui hết nỗi. Đó là lúc phải gồng người nấu nướng, dọn dẹp trước và sau đám, rồi phải niềm nở tươi tỉnh tiếp người này, đón người nọ, hoặc phải cố vắt óc để nhớ tên một người bà con xa ông con chú bác họ, hay một bà mợ nào đấy xa lơ xa lắc. Có chết tôi cũng không tài nào nhớ được hết, thậm chí một hoặc hai lần… tôi cũng chẳng biết có chuyện gì để nói, nhưng vẫn phải cố cười thật tươi để cố không làm mất mặt gia đình. Lúc ấy trông tôi sao mà giả tạo thế không biết.Ừh thế đấy, đám giỗ bây giờ lễ nghĩa cũng nhiều hơn, khách sáo hơn hẳn, miễn cưỡng thì hỏng vui vậy thôi. Không biết sau này tôi có thay đổi suy nghĩ hay không, nhưng tôi sẽ không đặt nặng vấn đề lễ nghĩa như thế. Đám giỗ ư, chỉ một ít những người gần gũi với người quá cố đến cùng chia sẽ là được rồi. Mà nếu nhiều đám quá mắc mệt thì.. gom vài cái đám giỗ làm một lần trong năm cho vui. Cho ông bà ở trển về gặp nhau hàn thuyên đỡ mất công đi lại, xin phép tắc mắc mệt, con cháu cũng đỡ cực, thích làm ngày nào thì làm ngày đó, miễn tiện cho tụi nó thì thôi. Miễn sao tụi nó nhớ đến mình là được rồi, ông bà nhé!Ừh, thì đó là suy nghĩ của một đứa 8x, chẳng bao giờ nhớ được ngày mất của ông bà, thậm chí ba chồng của nó.. hix… lúc nào cũng có người lớn nhớ hết rồi và nó chỉ có bổn phận của một đứa con, đứa cháu là chạy qua phụ đám, rồi lăng xăng với đống nồi niêu xoong chảo. Ừh, đám giỗ bây giờ chỉ còn những đứa con, đứa cháu trong nhà, nếu không nhờ tụi nó thì nhờ ai bây giờ nhỉ?

–Hết–

(Nguồn : Blog Anchorp .. tự Vyvy )